అననుకూల ప్రవర్తన (మాల్అడాప్టివ్ బిహేవియర్) అంటే వ్యక్తి నేర్చుకోవడానికి, ఇతరులతో కలిసి ఉండటానికి అడ్డుపడే, సమాజం అంగీకరించని ప్రవర్తన. ID పిల్లల IEP తయారీలో అనుకూల ప్రవర్తనతో పాటు అననుకూల ప్రవర్తనను కూడా మదింపు చేస్తారు.
ID లో కనిపించే సమస్యాత్మక ప్రవర్తనల రకాలు
| రకం | ఉదాహరణ |
|---|---|
| హింసాత్మక, విధ్వంసక ప్రవర్తన | కొట్టడం, వస్తువులు పగలగొట్టడం |
| మొండి కోపం (టెంపర్ టాంట్రమ్స్) | నేలపై పడి ఏడవడం, అరవడం |
| ఇతరులతో దురుసుగా ప్రవర్తించడం | ఇతరులను తోసేయడం, తిట్టడం |
| స్వీయ హాని ప్రవర్తన | తల గోడకేసి కొట్టుకోవడం, తనను తాను కొరుక్కోవడం |
| పునరావృత ప్రవర్తన (స్వీయ ఉద్దీపన) | ఊగడం, చేతులు ఆడించడం - ఇంద్రియ ఆనందం కోసం |
| వింత ప్రవర్తన | సందర్భానికి సంబంధం లేని నవ్వు, వింత అలవాట్లు |
| అతి చురుకుదనం | ఒక చోట కూర్చోలేకపోవడం |
| ధిక్కార ప్రవర్తన | ఆదేశాలు పాటించకపోవడం |
| సమాజ వ్యతిరేక ప్రవర్తన | దొంగతనం, అబద్ధాలు |
| భయాలు | కొన్ని వస్తువులు, చోట్లు, మనుషులంటే అతి భయం |
నైపుణ్య లోప ప్రవర్తన (స్కిల్ డెఫిసిట్ బిహేవియర్): కొన్ని సమస్యాత్మక ప్రవర్తనలు పిల్లవాడికి సరైన నైపుణ్యం తెలియకపోవడం వల్లే వస్తాయి. ఉదా: స్నేహితుడి కొత్త రంగుల పుస్తకం చూడాలనిపించి "చూపిస్తావా?" అని అడగడం తెలియక లాగేసుకోవడం. దీనికి పరిష్కారం శిక్ష కాదు; అడగడం, ఎదురుచూడటం వంటి నైపుణ్యాన్ని నేర్పడమే.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
ఒక పిల్లవాడు తన స్నేహితుడు/రాలు దగ్గర వున్న కొత్తరంగుల పుస్తకాన్ని చూడాలని లాగేసుకోవడం
- (1)నైపుణ్యతాలోప ప్రవర్తన
- (2)స్వీయ ఉద్దీపన ప్రవర్తన
- (3)నైపుణ్యత ప్రవర్తన
- (4)తమను తామే గాయపరచడం
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (1) నైపుణ్యతాలోప ప్రవర్తన
స్నేహితుడి కొత్త రంగుల పుస్తకం చూడాలనిపించి పిల్లవాడు దాన్ని లాగేసుకుంటే ఆ ప్రవర్తనను ఏమంటారో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
కొన్ని సమస్యాత్మక ప్రవర్తనలు పిల్లవాడికి సరైన నైపుణ్యం తెలియకపోవడం వల్ల వస్తాయి. దీన్ని నైపుణ్య లోప ప్రవర్తన (Skill Deficit Behaviour) అంటారు. ఇక్కడ పిల్లవాడికి పుస్తకం చూడాలనే కోరిక ఉంది. కానీ 'నాకు చూపిస్తావా?' అని అడిగే సామాజిక నైపుణ్యం లేదు. అందుకే లాగేసుకున్నాడు.
కాబట్టి సరైన సమాధానం ఆప్షన్ (1) నైపుణ్యతాలోప ప్రవర్తన. దీనికి పరిష్కారం శిక్ష కాదు; అడగడం, ఎదురుచూడడం వంటి నైపుణ్యాన్ని నేర్పడమే.
స్వీయ ఉద్దీపన (2) అంటే ఊగడం, చేతులు ఆడించడం వంటి ఇంద్రియ ఆనందం కోసం చేసే పునరావృత కదలికలు. నైపుణ్యత ప్రవర్తన (3) అంటే సరైన, నేర్చుకున్న ప్రవర్తన; లాగేసుకోవడం అది కాదు. తనను తాను గాయపరచుకోవడం (4) అంటే తల కొట్టుకోవడం, కొరుక్కోవడం; ఇక్కడ అలాంటిది లేదు.
గుర్తుంచుకోండి: కోరిక ఉంది కానీ అడగడం రాదు → నైపుణ్య లోపం.
ప్రవర్తన క్రియాత్మక మదింపు (ఫంక్షనల్ అసెస్మెంట్)
- అననుకూల ప్రవర్తనకు కారణాన్ని (ఆ ప్రవర్తన చేసే పని / ఫంక్షన్) గుర్తించి, దానిని శిక్షతో అణచివేయకుండా ప్రత్యామ్నాయ ప్రవర్తన నేర్పి తగ్గించే పద్ధతుల సమూహం ఇది. దీనికి అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ (ABA) శాస్త్రీయ ఆధారం.
- కారణాలను వ్యక్తి తక్షణ పరిసరాల్లో, గత అభ్యసన చరిత్రలో వెతుకుతారు. ప్రవర్తనను దాని రూపం బట్టి కాకుండా పని (కారణం) బట్టి వర్గీకరించి జోక్యం ఎంచుకుంటారు. రూపం చూసి జోక్యం ఎంచుకుంటే కొన్నిసార్లు అది ప్రవర్తనను తగ్గించకపోగా ఇంకా బలపరుస్తుంది.
- ABC విశ్లేషణ: A - పూర్వ సంఘటన (ప్రవర్తనకు ముందు ఏం జరిగింది), B - ప్రవర్తన (పిల్లవాడు ఏం చేశాడు), C - పరిణామం (వెంటనే తర్వాత ఏం జరిగింది).
క్రియాత్మక మదింపులో 3 పద్ధతులు:
| పద్ధతి | ఏం చేస్తారు | ఉద్దేశం |
|---|---|---|
| ప్రత్యక్ష పరిశీలన | సహజ పరిసరాల్లో పిల్లవాడిని గమనించి, ప్రవర్తనకు ముందు, తర్వాత జరిగినవి నమోదు చేయడం | కారణం గురించి ఊహ (పరికల్పన) ఏర్పరచడం |
| సమాచారదాత పద్ధతి (పరోక్ష) | పిల్లవాడు, తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులు, సిబ్బందితో ఇంటర్వ్యూలు, ప్రశ్నావళులు | కారణం గురించి ఊహ ఏర్పరచడం |
| క్రియాత్మక విశ్లేషణ | ప్రవర్తనకు ముందు/తర్వాత జరిగే వాటిని ఉద్దేశపూర్వకంగా మార్చి పరీక్షించడం | ఊహను పరీక్షించడం; ప్రవర్తన ఎప్పుడు వస్తుందో నిజంగా ఊహించగల ఏకైక పద్ధతి |
- క్రియాత్మక మదింపు, క్రియాత్మక విశ్లేషణ ఒకటి కాదు; క్రియాత్మక విశ్లేషణ అనేది క్రియాత్మక మదింపులో ఒక రకం మాత్రమే.
ప్రవర్తనను పెంచే పద్ధతులు
కోరుకున్న ప్రవర్తనను పెంచడానికి ID బోధనలో వాడే పద్ధతులు (నిర్వచనాలు ఆటిజం జోక్యం అధ్యాయంలో ఉన్నాయి):
| పద్ధతి | ID లో వాడకం |
|---|---|
| సానుకూల బలవర్ధకం | మంచి ప్రవర్తన చేసిన వెంటనే తినేవి, వస్తువులు, పొగడ్త ఇవ్వడం |
| ప్రాంప్టింగ్, ఫేడింగ్ | సహాయం ఇచ్చి నేర్పి, క్రమంగా తగ్గించడం |
| షేపింగ్ | లక్ష్య ప్రవర్తనకు దగ్గరయ్యే ప్రతి ప్రయత్నాన్నీ బలపరచడం |
| చెయినింగ్ | కార్య విశ్లేషణ సోపానాలను కలపడం |
| మోడలింగ్ | చేసి చూపి అనుకరింపజేయడం |
| టోకెన్ వ్యవస్థ | టోకెన్లు సంపాదించి తర్వాత ఇష్టమైన వస్తువుతో మార్చుకోవడం |
ప్రవర్తనను తగ్గించే పద్ధతులు
| పద్ధతి | ఎలా పనిచేస్తుంది |
|---|---|
| విలోపనం (ఎక్స్టింక్షన్) | ఇంతకుముందు ప్రవర్తనను బలపరుస్తున్న పరిణామాన్ని (ఉదా: శ్రద్ధ) ఆపేయడం; ఉదా: శ్రద్ధ కోసం చేసే అల్లరిని పట్టించుకోకపోవడం |
| భేదాత్మక బలవర్ధకం | అనుచిత ప్రవర్తన చేయనప్పుడు (DRO) లేదా దానితో కలిసి చేయలేని సరైన ప్రవర్తన చేసినప్పుడు (DRI) బలవర్ధకం ఇవ్వడం |
| టైమ్ అవుట్ | కొంతసేపు బలవర్ధకాలు దొరకని చోట వేరుగా ఉంచడం |
| రెస్పాన్స్ కాస్ట్ | అనుచిత ప్రవర్తనకు సంపాదించిన టోకెన్లు / ప్రయోజనం కొంత కోల్పోవడం |
| ఓవర్ కరెక్షన్ | చేసిన నష్టాన్ని సరిచేయడమే కాకుండా ఇంకా మెరుగ్గా చేయించడం (ఉదా: నేలపై నీళ్లు పోస్తే మొత్తం నేల తుడిపించడం); సరైన ప్రవర్తనను పదే పదే అభ్యాసం చేయించడం |
| శిక్ష | ఇతర పద్ధతులు పనిచేయనప్పుడు చివరి ప్రయత్నంగా మాత్రమే; శారీరక శిక్ష ఎప్పుడూ వాడకూడదు |
- ముఖ్య సూత్రం: సమస్యాత్మక ప్రవర్తనను తగ్గించే ప్రతి ప్రయత్నంతో పాటు దాని స్థానంలో ఒక సరైన ప్రవర్తనను పెంచాలి. లేకపోతే అదే పనిని తీర్చే మరో సమస్యాత్మక ప్రవర్తన వస్తుంది.
- జోక్యానికి ముందు ప్రవర్తన ఎంత తరచుగా వస్తుందో ప్రాథమిక సమాచారం (బేస్లైన్) నమోదు చేసి, జోక్యం తర్వాత పోల్చాలి.
- ఇంట్లో, బడిలో అందరూ ఒకే పద్ధతిని స్థిరంగా పాటించాలి; అందుకే తల్లిదండ్రులకు కూడా శిక్షణ ఇవ్వాలి.
పరీక్ష కోణం: లాగేసుకోవడం వంటి ప్రవర్తన నైపుణ్యం తెలియక వస్తే = నైపుణ్య లోప ప్రవర్తన; ఊగడం, చేతులు ఆడించడం = స్వీయ ఉద్దీపన. క్రియాత్మక మదింపు ప్రవర్తన "పని" (కారణం) వెతుకుతుంది; 3 పద్ధతులు - ప్రత్యక్ష పరిశీలన, సమాచారదాత, క్రియాత్మక విశ్లేషణ (ఊహను పరీక్షించేది ఇదొక్కటే). ABC = పూర్వ సంఘటన, ప్రవర్తన, పరిణామం. తగ్గించేటప్పుడు ప్రత్యామ్నాయ ప్రవర్తన పెంచాలి; శిక్ష చివరి ప్రయత్నం.
మెమొరీ కోడ్: ABC = "ము-చే-త" - ముందు ఏమైంది, ఏం చేశాడు, తర్వాత ఏమైంది. తగ్గించే పద్ధతులు "వి-భే-టై-రె-ఓ" - విలోపనం, భేదాత్మక బలవర్ధకం, టైమ్ అవుట్, రెస్పాన్స్ కాస్ట్, ఓవర్ కరెక్షన్.