మాట, భాష అభివృద్ధిలో వినికిడి యంత్రాంగం అత్యంత కీలకం. మన చుట్టూ రకరకాల శబ్దాలు ఉంటాయి; అనుభవంతో వాటిలో ముఖ్యమైనవి ఎంచుకుని స్పందించడం నేర్చుకుంటాం. పరిసరాల అవగాహనకు వినికిడే ప్రధాన సంవేదన మార్గం.
అర్థం, ప్రాముఖ్యత
- శ్రవణ శిక్షణ అంటే వినికిడి లోపం ఉన్న పిల్లవాడు తన మిగిలిన వినికిడిని వాడుకుని శబ్దాలను విని అర్థం చేసుకునేలా, క్రమంగా మాట-భాష నైపుణ్యాలు పొందేలా వినే సామర్థ్యాన్ని పెంచే ప్రక్రియ.
- దీనికి రెండు ప్రధాన ఉద్దేశాలు: (a) రకరకాల పరిసర శబ్దాలను గ్రహించడం - పరిసరాల్లో అనుకోని మార్పులకు స్పందించి తన భద్రత, క్షేమం కాపాడుకోవడానికి; (b) మాట సంకేతాలను గ్రహించడం - భాష నియమాలు నేర్చుకుని, మాట నైపుణ్యాలు పెంచుకుని, మౌఖిక సంభాషణతో భావాలు పంచుకోవడానికి.
- మిగిలిన వినికిడిని మెరుగుపరచడానికి ముందుగా ఇవ్వాల్సిన శిక్షణ శ్రవణ శిక్షణే.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
వినికిడి లోపం గల పిల్లలలో మిగులు శబ్ద గ్రహణ శక్తి పెంపొందించుకోవడానికి ముందుగా ఇవ్వవలసిన శిక్షణ
- (1)చలనంలో శిక్షణ
- (2)భాషణలో శిక్షణ
- (3)శ్రవణ శిక్షణ
- (4)భాషణ పఠనం
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (3) శ్రవణ శిక్షణ
వినికిడి లోపం ఉన్న పిల్లల్లో మిగిలి ఉన్న వినికిడిని (Residual Hearing) మెరుగుపరచడానికి ముందుగా ఏ శిక్షణ ఇవ్వాలి అని ప్రశ్న.
చాలామంది వినికిడి లోపం ఉన్న పిల్లలకు కొంత వినికిడి మిగిలే ఉంటుంది. Hearing Aid తో దాన్ని ఉపయోగించుకోవాలంటే శ్రవణ శిక్షణ (Auditory Training) కావాలి. ఇందులో శబ్దం ఉందో లేదో గమనించడం, రెండు శబ్దాల మధ్య తేడా చెప్పడం, శబ్దాన్ని గుర్తించడం, చివరకు అర్థం చేసుకోవడం అనే దశలు ఉంటాయి. కాబట్టి సమాధానం ఆప్షన్ (3) శ్రవణ శిక్షణ.
చలన శిక్షణ (1) దృష్టి లోపం ఉన్నవారి Orientation & Mobility కి సంబంధించినది. మాట శిక్షణ (2) శబ్దాలను పలకడం నేర్పుతుంది; అది వినికిడిని పెంచదు, పైగా శ్రవణ శిక్షణ తర్వాత బాగా ఫలిస్తుంది. పెదవుల కదలిక చదవడం (4) కంటితో చూసి అర్థం చేసుకోవడం, చెవిని వాడదు.
గుర్తుంచుకోండి: మిగిలిన వినికిడి + Hearing Aid + శ్రవణ శిక్షణ.
ఎప్పుడు మొదలుపెట్టాలి?
వీలైనంత త్వరగా. సాధారణ ఆడియోమెట్రిక్ మదింపు పూర్తి కాగానే మొదలుపెట్టాలి. పిల్లవాడు రెండు చెవులకూ వినికిడి యంత్రం పెట్టుకుని ఉండగా, ఉపాధ్యాయుడు/స్పీచ్ థెరపిస్ట్ మాట ఉద్దీపనలు ఇస్తాడు.
ముందస్తు అవసరాలు
- తగిన వినికిడి యంత్రం అమర్చి ఉండాలి.
- తగిన పునర్బలనం (రీఇన్ఫోర్స్మెంట్) ఇవ్వాలి; పిల్లవాడు, కుటుంబ సభ్యుల సహకారం ఉండాలి.
- రకరకాల శబ్దాలకు, తీవ్రతలకు పిల్లవాడి స్పందనను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి.
- పిల్లవాడికి వినిపించే శబ్దాలను సులభం నుంచి కష్టం వరకు శ్రేణీకృత క్రమంలో జాబితా చేసుకోవాలి.
- కార్యకలాపాలు, సామగ్రి ముందే సిద్ధం చేసుకోవాలి; అవి సాధారణంగా ఇంట్లోనే దొరుకుతాయి.
- పిల్లవాడు నిద్రపోయే సమయంలో లేదా వేరే పనిలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు శిక్షణ ఇవ్వకపోవడం మంచిది.
నిబంధీకరణ (కండిషనింగ్)
శ్రవణ శిక్షణలో కండిషనింగ్ ఒక ముఖ్య దశ. శబ్దం ఎక్కడ నుంచి, ఎలా వస్తోందో పిల్లవాడికి చూపించడానికి దృశ్య, స్పర్శ సూచనలు ఇస్తారు. వేళ్లు రుద్దడం, గోలీల చప్పుడు వంటి శబ్దాలతో మొదలుపెట్టవచ్చు. తర్వాత స్థాయిల వారీగా:
- శబ్దాలను ఒక్కొక్కటిగా పరిచయం చేసి, పిల్లవాడు ఏ స్థాయిలో స్పందిస్తున్నాడో నమోదు చేయాలి.
- శబ్ద తీవ్రత, శబ్దానికి-పిల్లవాడికి దూరం మార్చి, అతను గుర్తించగల కనిష్ఠ తీవ్రత, గరిష్ఠ దూరం నమోదు చేయాలి.
- శబ్దం ఎన్నిసార్లు విన్నాడో చెప్పించాలి.
- శబ్దం చిన్నదా, పొడవైనదా గుర్తించడం నేర్పాలి - ఉదా: అ/ఆ, ఇ/ఈ.
- శబ్దం ఏ దిక్కు నుంచి వస్తోందో గుర్తించడం (స్థాన నిర్ణయం) నేర్పాలి.
- అంకెలు, పదాలను సరైన క్రమంలో విని తిరిగి చెప్పడం నేర్పాలి.
శ్రవణ శిక్షణ: 4 దశలు
| దశ | ఏం జరుగుతుంది | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| 1. శబ్ద అవగాహన శిక్షణ | శబ్దాలను ఒక్కొక్కటిగా పరిచయం చేయడం; పిల్లవాడు శబ్దం ఉందని, అది ఎటు నుంచి వస్తోందని స్పందించాలి; రోజూ కొంచెం పెద్ద శబ్దం కలుపుతూ శ్రద్ధ పెంచడం. ఏ రకం శబ్దాలు, ఏ తీవ్రత, ఏ దూరం నుంచి వినగలడో అంచనా వేయడానికి కూడా ఇది సహాయపడుతుంది | డప్పు, గంట చప్పుడుకు తల తిప్పడం |
| 2. శబ్ద భేద శిక్షణ | గంటలు, డప్పు, హారన్, ఈల వంటి శబ్ద సాధనాలతో శబ్దం ఉనికికి స్పందించడం, రెండు లేదా ఎక్కువ శబ్దాల మధ్య తేడా గుర్తించడం. మెట్లు: రెండు శబ్దాలు పదే పదే వినిపించడం → రెండింటికీ నిలకడగా స్పందించడం → కండిషనింగ్లో శ్రవణ, దృశ్య, స్పర్శ సూచనలు → ఉద్దీపన ఇవ్వడంలో జాగ్రత్త → ప్రతి మెట్టులో ప్రోత్సాహం, 80-90% సరైన స్పందనలు → క్రమంగా మరిన్ని శబ్దాలు | గంట - డప్పు తేడా |
| 3. స్థూల ధ్వని భేదం | శబ్దం ఉనికిని గుర్తించగలిగాక, చాలా భిన్నంగా ఉండే ధ్వనుల మధ్య, రోజువారీ అనుభవానికి దగ్గరి పదబంధాల మధ్య స్థూల తేడాలు గుర్తించడం | ప/గ, స/ల, పెన్/టేబుల్ |
| 4. మాట ధ్వనుల సూక్ష్మ భేదం | చివరి దశ. ఒకేలా ఉండే అచ్చులు, హల్లుల మధ్య సూక్ష్మ తేడాలు గుర్తించడం; పెరుగుతున్న పదజాలాన్ని కలిపి వరుస మాటను త్వరగా, కచ్చితంగా అర్థం చేసుకోవడం | ప/బ, క/గ, పిన్/బిన్, టిప్/డిప్, బాల్/మాల్ |

ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
కార్హార్ట్ (1974) ప్రకారం వినికిడి శిక్షణలోని మొదటి మరియు రెండవ దశలు
- (1)అవగాహన మరియు అభివృద్ధి
- (2)వివరణ మరియు అభివృద్ధి
- (3)అవగాహన మరియు భేదం
- (4)అవగాహన మరియు అర్థం చేసుకోవడం
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (3) అవగాహన మరియు భేదం
రేమండ్ కార్హార్ట్ (Raymond Carhart) వినికిడి శిక్షణ (auditory training) విధానంలో మొదటి రెండు దశలు ఏవో అడుగుతున్నారు.
శ్రవణ శిక్షణ అంటే వినికిడి లోపం ఉన్న పిల్లవాడు మిగిలిన వినికిడిని (residual hearing) పూర్తిగా వాడుకునేలా క్రమంగా నేర్పించడం. ఇది ఎప్పుడూ సులభమైన దశ నుంచి కష్టమైన దశకు సాగుతుంది: మొదట శబ్దం ఉందని తెలుసుకోవడం, తర్వాత శబ్దాల మధ్య తేడా గుర్తించడం, చివరకు మాటలను అర్థం చేసుకోవడం.
అధికారిక కీ ప్రకారం సరైన జవాబు ఆప్షన్ (2) వివరణ, అభివృద్ధి. ఈ దశల పేర్లను కచ్చితంగా నిర్ధారించే ఆధారం దొరకలేదు, కాబట్టి కీ జవాబును అలాగే ఇస్తున్నాం. ఆప్షన్ (4) లోని అర్థం చేసుకోవడం (comprehension) శ్రవణ శిక్షణలో చివరి దశ, రెండో దశ కాదు.
గమనిక: సాధారణంగా పుస్తకాల్లో కార్హార్ట్ దశలు శబ్దం గురించి అవగాహన (awareness), తర్వాత స్థూల భేదం (gross discrimination), తర్వాత సూక్ష్మ భేదం అని ఉంటాయి. ఆ ప్రకారం ఆప్షన్ (3) అవగాహన, భేదం సరైనది అనిపిస్తుంది.
వినికిడిలోపం గల విద్యార్థులలో పోలికలే లేని అచ్చుల మధ్య తేడాను గుర్తించే శిక్షణ
- (1)స్థూల భాషా బేధాల అభివృద్ధి
- (2)సూక్ష్మ భాషా శబ్ద బేధాల అభివృద్ధి
- (3)సంపూర్ణ శబ్ద బేధాల అభివృద్ధి
- (4)శబ్దాలను తెలియపరచే అభివృద్ధి
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (2) సూక్ష్మ భాషా శబ్ద బేధాల అభివృద్ధి
శ్రవణ శిక్షణ (Auditory Training) లో అచ్చుల (Vowels) మధ్య తేడాను గుర్తించడం ఏ దశకు చెందుతుందో ప్రశ్న అడుగుతోంది. అధికారిక కీ ప్రకారం జవాబు ఆప్షన్ (2).
శ్రవణ శిక్షణ దశలవారీగా సాగుతుంది: మొదట శబ్దం ఉందా లేదా అని గుర్తించడం (Awareness of Sound), తర్వాత డప్పు, గంట లాంటి వేర్వేరు శబ్దాల మధ్య స్థూల తేడా (Gross Sound Discrimination), తర్వాత మాటల శబ్దాల (Speech Sounds) మధ్య తేడా, చివరగా దగ్గరగా ఉండే మాటల శబ్దాల మధ్య సూక్ష్మ తేడా (Fine Speech Discrimination). అచ్చులు మాటల శబ్దాలు, కాబట్టి వాటి మధ్య తేడా గుర్తించడం మాటల శబ్ద బేధాల దశ; అది వాతావరణ శబ్దాల కంటే సూక్ష్మమైన శిక్షణ.
శబ్దాన్ని గుర్తించడం (4), వాతావరణ శబ్దాల మధ్య తేడా (3) అచ్చుల దశకు ముందే వస్తాయి, కాబట్టి అవి సరికావు. ఆప్షన్ (1) మాటల శబ్దాలకు సంబంధించినదే అయినా, అధికారిక కీ (2) ను ఇచ్చింది.
గమనిక: ఇంగ్లిష్ ప్రశ్నపత్రంలో ఆప్షన్ (2) ‘Development of discriminations among simple speech’ (సరళ మాటల శబ్దాల మధ్య తేడా) అని ఉంది; తెలుగు అనువాదంలో ఆప్షన్ల వరుస మారింది. పోలికలు లేని అచ్చుల మధ్య తేడా అసలు స్థూల/సరళ మాటల స్థాయి, సూక్ష్మ స్థాయి కాదు. రెండు మాధ్యమాల్లోనూ కీ (2) నే.
గుర్తుంచుకోండి: Awareness → Gross Sound → Simple Speech → Fine Speech.
ఇతర శ్రవణ నైపుణ్య క్రమాలు
- కార్హార్ట్ విధానం (రేమండ్ కార్హార్ట్) లో కూడా శబ్దం గురించి అవగాహనతో మొదలై, స్థూల భేదం, సాధారణ మాట నమూనాల మధ్య భేదం, మాటలో సూక్ష్మ భేదం అనే క్రమంలో శిక్షణ సాగుతుంది.
- ఎర్బర్ (1982) శ్రవణ నైపుణ్యాల క్రమం: (1) ఉనికి గ్రహణం (డిటెక్షన్) - శబ్దం ఉందా లేదా; (2) భేదం (డిస్క్రిమినేషన్) - రెండు శబ్దాలు ఒకటేనా వేరేనా; (3) గుర్తింపు (ఐడెంటిఫికేషన్) - శబ్దం ఏదో పేరు చెప్పడం/చూపడం; (4) అర్థగ్రహణం (కాంప్రహెన్షన్) - విన్నదాని అర్థం గ్రహించడం (అత్యున్నత స్థాయి).
శ్రవణ శిక్షణ సామగ్రి
డప్పు, తబలా, కంజీర, ఈల, గిలక్కాయ, గంట, హారన్, టెలిఫోన్, కుక్క అరుపు, పిల్లి మియావ్, ఆవు అంబా, కోడి కూత, పక్షి పాట, కదిలే రైలు, మోటారు శబ్దం, ఫైర్ ఇంజన్, సైకిల్ బెల్, కాలింగ్ బెల్, తలుపు తట్టడం, నవ్వు, ఏడుపు, పరుగు, నాట్యం, తినడం, చప్పట్లు, కుక్కర్ ఈల, పేరు పిలవడం, అమ్మ-నాన్నల గొంతు, విమానం శబ్దం, టీవీ, రేడియో, కంప్యూటర్ - ఇలా సహజ, కృత్రిమ శబ్దాలన్నీ.
పరీక్ష కోణం: శ్రవణ శిక్షణ = మిగిలిన వినికిడిని వాడుకోవడం; వీలైనంత త్వరగా, ఆడియోమెట్రిక్ మదింపు తర్వాత మొదలు. 4 దశలు: అవగాహన → శబ్ద భేదం → స్థూల భేదం → సూక్ష్మ భేదం. ఒకేలా ఉండే అచ్చులు/హల్లుల (ప/బ, పిన్/బిన్) తేడా = సూక్ష్మ భేదం (చివరి దశ). భేద శిక్షణలో 80-90% సరైన స్పందనలు లక్ష్యం. ఎర్బర్: ఉనికి → భేదం → గుర్తింపు → అర్థగ్రహణం.
మెమొరీ కోడ్: శ్రవణ శిక్షణ దశలు "అ-భే-స్థూ-సూ" - అవగాహన, భేదం, స్థూల భేదం, సూక్ష్మ భేదం ("అభే స్థూసూ" - ముందు పెద్ద తేడా, తర్వాత చిన్న తేడా). ఎర్బర్ "ఉ-భే-గు-అ" - ఉనికి, భేదం, గుర్తింపు, అర్థగ్రహణం.